Marvel filmlerine baştan başlamak isteyip de “hangisinden başlasam” diye takılıp kalan çok insan tanıyorum. Kısa cevap şu: ilk kez izliyorsan çıkış sırasını takip et. Kronolojik sıra kağıt üzerinde daha mantıklı gibi görünüyor, ama işin içine bir kez girince neden çoğu insanın çıkış sırasını önerdiğini anlıyorsun. İkisi arasındaki farkı ve hangisinin sana uyduğunu birazdan tek tek açıklayacağım.
Çıkış sırası mı, kronolojik sıra mı?
Bu ikisi aynı şey değil ve seçtiğin sıra deneyimini baştan aşağı değiştirir.
Çıkış sırası, filmlerin sinemalarda gösterime girdiği tarihe göre izlemek demek. Yani 2008 yapımı Iron Man ile başlıyor, oradan devam ediyorsun. Marvel bu evreni tam olarak bu sıraya göre kurdu. Karakterler birbirine göndermeler yapıyor, sürprizler bu düzene göre yerleştirilmiş, bir filmin sonundaki jenerik sahnesi bir sonrakinin habercisi oluyor. İlk izleyişte bu heyecanı bozmak istemezsin.
Kronolojik sıra ise hikayenin evren içindeki zaman çizgisine göre dizilmesi. Örneğin Captain America: The First Avenger İkinci Dünya Savaşı’nda geçtiği için başa alınır, Captain Marvel ise 90’larda geçtiği için erkene çekilir. Kulağa düzenli geliyor. Ama burada bir tuzak var: Captain Marvel‘ı sırf olayları 90’larda geçiyor diye ilk sıraya koyarsan, o filmdeki bazı duygusal bağların ve gönderme oyunlarının tadını kaçırırsın, çünkü film aslında sen çoktan tanıdığın karakterlere selam gönderiyor.
Pratikte şunu söyleyebilirim: ilk turunda çıkış sırası, tekrar izlemelerinde kronolojik sıra. İkinci kez baştan başladığında zaten hikayeyi bildiğin için, zaman çizgisini takip etmek keyifli bir “yeniden keşif” oluyor.
Fazlara göre çıkış sırası
Marvel kendi içinde bu evreni “Saga” ve “Faz” diye bölüyor. İnfinity Saga dediğimiz ilk büyük hikaye üç fazdan oluşuyor ve Avengers: Endgame ile kapanıyor. Sonrasında başlayan yeni döneme Multiverse Saga deniyor. Yeni başlayan biri için mantıklı hedef önce İnfinity Saga’yı bitirmek. Yaklaşık 23 filmlik bir yolculuk ama her biri birbirine bağlanıyor.
Faz 1 — Temelin atıldığı yer
- Iron Man (2008)
- The Incredible Hulk (2008)
- Iron Man 2 (2010)
- Thor (2011)
- Captain America: The First Avenger (2011)
- The Avengers (2012)
Bu altı film aslında tek bir buluşmaya, yani ilk Avengers‘a doğru ilerleyen bir kurulum. The Incredible Hulk bugün biraz kopuk kalır çünkü Hulk’u oynayan aktör sonradan değişti. İzlemesen de hikayeyi kaybetmezsin, ama tam bir deneyim istiyorsan atlama.
Faz 2 — Evrenin genişlemesi
- Iron Man 3 (2013)
- Thor: The Dark World (2013)
- Captain America: The Winter Soldier (2014)
- Guardians of the Galaxy (2014)
- Avengers: Age of Ultron (2015)
- Ant-Man (2015)
The Winter Soldier bu fazın en güçlü filmidir ve sadece bir süper kahraman filminden çok bir casusluk gerilimi gibi ilerler. Guardians of the Galaxy ise Dünya’dan kopup uzaya açıldığın nokta; ilk izleyişte “bunun ana hikayeyle ne alakası var” diye düşünebilirsin ama ilerledikçe her şeyin birbirine bağlandığını göreceksin.
Faz 3 — Her şeyin birleştiği yer
- Captain America: Civil War (2016)
- Doctor Strange (2016)
- Guardians of the Galaxy Vol. 2 (2017)
- Spider-Man: Homecoming (2017)
- Thor: Ragnarok (2017)
- Black Panther (2018)
- Avengers: Infinity War (2018)
- Ant-Man and the Wasp (2018)
- Captain Marvel (2019)
- Avengers: Endgame (2019)
- Spider-Man: Far From Home (2019)
Burada dikkat: Captain Marvel çıkış olarak Infinity War‘dan sonra gelse de olayları geçmişte geçer. Yine de çıkış sırasında izlemen daha iyi, çünkü film Endgame‘e doğrudan bir köprü kurar. Endgame‘i bu köprüyü kurmadan izlersen bazı sahnelerin ağırlığını hissedemezsin.
Diziler nereye giriyor?
İşte kafa karışıklığının asıl kaynağı burası. Disney+ döneminde çıkan diziler artık filmlerin hikayesine doğrudan bağlanıyor. Yani bunları “isteğe bağlı ek” olarak görmek eskisi kadar mümkün değil.
Örneğin WandaVision, Doctor Strange in the Multiverse of Madness filmini anlaman için neredeyse zorunlu. Loki dizisi, Multiverse Saga’nın tüm zaman çizgisi mantığını kuruyor ve Ant-Man and the Wasp: Quantumania ile bağlanıyor. Ms. Marvel ise doğrudan The Marvels filmine akıyor. Bu dizileri atlarsan, ilgili filmlere geldiğinde “bu karakter kim, burada ne oldu” diye takılırsın.
Faz 4 ve sonrası için önerdiğim yaklaşım şu: film ve dizileri çıkış tarihlerine göre iç içe izle. Yani WandaVision‘ı Multiverse of Madness‘tan önce, Loki‘nin ilk sezonunu Quantumania‘dan önce bitir. Bu evrenin yeni dönemi artık tek bir mecrada değil, iki mecrada birden anlatılıyor.
İsteğe bağlı sayılabilecek yapımlar
Her şeyi izlemek zorunda değilsin. Bazı yapımlar ana hikayeye gevşek bağlı:
- The Falcon and the Winter Soldier — Yeni Captain America’nın kim olacağını merak ediyorsan gerekli, aksi halde ana çizgiyi bozmaz.
- Hawkeye — Keyifli ama atlanabilir, sadece birkaç karakter sonraki projelere taşınıyor.
- Moon Knight — Şu an için epey bağımsız duruyor, tek başına izlenebilir.
- Werewolf by Night — Kısa bir özel yapım, atmosferi güzel ama zorunlu değil.
Kronolojik sıra için pratik notlar
İkinci turunda evreni zaman çizgisine göre izlemek istiyorsan birkaç sabit nokta var. Captain America: The First Avenger en başa gelir, sonra Captain Marvel. Ardından Iron Man ile modern döneme geçersin ve büyük ölçüde çıkış sırasını takip edersin. Tek büyük istisna Black Widow filmidir; çıkışı 2021 ama olayları Civil War ile Infinity War arasında geçer, yani kronolojik izlemede oraya yerleştirilir.
Şunu da ekleyeyim: internette dolaşan bazı “resmi kronolojik listeler” saniye saniye zaman çizgisine göre dizilmiş uzun tablolar sunuyor. İlk kez izleyen biri için bunların çok önemi olmayabilir bile ancak olay örgüsüne bağlı kalmak süreci anlamana yardımcı olacaktır.
