Boynunuzun ön tarafında, nefes borunuzun önünde duran kelebek biçimindeki küçük bir bez, vücudunuzun enerji kullanma hızını ayarlar. Bu bez, kalbinizin nasıl attığını ve sindirim sisteminizin nasıl çalıştığını etkileyen hormonlar salgılar. Tiroid bezi hastalıkları temelde iki yöne kayar: hormon yetersiz üretilirse hipotiroidi, aşırı üretilirse hipertiroidi ortaya çıkar. İkisinin belirtileri çoğunlukla birbirinin tersidir ve tedavi yaklaşımları da farklıdır.
İki durumun da ortak yanı şu: belirtiler yavaş yerleşir ve başka pek çok hastalığı taklit edebilir. Bu yüzden kesin ayrım muayene değil, kan testidir.
Hipotiroidi: Tiroid Yeterince Çalışmıyorsa
Hipotiroidi, boyundaki tiroid bezinin yeterince hormon üretmediği yaygın bir durumdur ve yorgunluk ile kilo alımı gibi belirtilere yol açabilir. Belirtiler genellikle yıllar içinde sinsice ilerlediği için erken dönemde fark edilmeyebilir.
En sık görülen nedeni bağışıklık sisteminin tiroide saldırdığı Hashimoto tiroiditidir. Bunun yanında radyoaktif iyot tedavisi, tiroid ameliyatı, boyuna uygulanan radyoterapi, bazı ilaçların yan etkileri ve iyot eksikliği de hipotiroidiye yol açabilir.
Hipotiroidide sık görülen belirtiler
- Sürekli yorgunluk ve halsizlik
- Beklenmedik kilo alımı
- Soğuğa karşı tahammülsüzlük
- Ciltte kuruluk ve kabalaşma
- Kabızlık
- Odaklanma ve hafızada güçlük, çökkün ruh hâli
- Kadınlarda adet düzensizliği
Bu belirtilerin birçoğunu depresyon, demans, kalp yetmezliği veya kronik yorgunluk gibi durumlar da verebilir. Tek bir belirtiye bakarak karar vermek doğru değildir; bu yüzden tanı laboratuvara dayanır.
Hipertiroidi: Tiroid Aşırı Çalışıyorsa
Hipertiroidi, boynun alt kısmındaki tiroid bezinin fazla miktarda hormon üretmesiyle ortaya çıkar. Metabolizma hızlandığı için belirtiler çoğunlukla hipotiroidinin tersi yönündedir.
En yaygın nedeni Graves hastalığıdır. Bu, tipik olarak genç ve orta yaşlı kadınları etkileyen otoimmün bir bozukluktur. Diğer nedenler arasında bağımsız hormon üreten tiroid nodülleri ve tiroid iltihabı (tiroidit) sayılabilir. Tiroidit tiroidin geçici olarak büyük miktarda hormon salmasına neden olur.
Hipertiroidide sık görülen belirtiler
- Çarpıntı, hızlı veya düzensiz kalp atışı
- Açıklanamayan kilo kaybı
- Sıcağa karşı hassasiyet ve aşırı terleme
- Ellerde titreme
- Sinirlilik, huzursuzluk ve uykusuzluk
- Kaygı ve konsantrasyon güçlüğü
Kalple ilgili belirtiler öne çıkar. Fazla tiroid hormonu kalbin kasılma gücünü ve ritmini etkiler; bu nedenle hastalar sıklıkla hızlı ya da düzensiz kalp atışı, çarpıntı ve nefes darlığı yaşar. İyi haber şu ki, tedaviyle hormon dengesi sağlandığında bu kalp belirtileri genellikle geriler.
Tanı Nasıl Konur?
Her iki durumda da hekim önce boyun muayenesi yapıp bezin büyüyüp büyümediğini kontrol eder ve belirtileri sorgular. Ailede tiroid ya da otoimmün hastalık öyküsü olup olmadığını ve yakın zamanda gebelik geçirilip geçirilmediğini de sorar. Ancak asıl karar kan testinden gelir.
Temel test TSH (tiroid uyarıcı hormon) ölçümüdür; buna T4 ve gerektiğinde T3 hormon düzeyleri eklenir. Tiroid kan testleri kandaki TSH düzeyini ve tiroid hormonlarının (T3 ve T4) seviyelerini ölçer. Hipertiroidi kuşkusunda ayrıca tiroid ultrasonu ya da sintigrafi gibi görüntüleme yöntemleriyle bezin durumu değerlendirilebilir.
Sık karşılaşılan bir yanlış anlaşılmayı burada düzeltmekte yarar var: “T4 normalse tiroidim iyidir” düşüncesi her zaman doğru değildir. T4 normal ama TSH yüksek olan bu tabloya “subklinik hipotiroidi” denir. Yani erken dönemde T4 hâlâ normal aralıkta görünebilir.
Tedavi Seçenekleri
Hipotiroidi tedavisi
Hipotiroidinin standart tedavisi hormon yerine koymadır. En yaygın tedavi, tiroidin doğal olarak üretemediği hormonun yerini alan levotiroksin ilacıdır ve çoğu kişi bunu sabah aç karnına alır. Doğru dozu bulmak biraz zaman alır. Bunun için hekim, TSH düzeyi dengelenene kadar düzenli kan testleri yapar.
Bu tedavi çoğu durumda ömür boyu sürer. Genellikle yaşam boyu tedavi gerekir; ancak uygun tedaviyle normal ve sağlıklı bir yaşam sürdürülebilir.
Subklinik hipotiroidide ise her zaman ilaç gerekmez. NICE’ın 2019 kılavuzuna göre, üç ay arayla iki ayrı ölçümde TSH 10 mIU/L üzerinde çıkarsa T4 normal olsa bile levotiroksin başlanması önerilir. TSH bunun altındaysa ve belirti varsa bir deneme tedavisi düşünülebilir; birçok kişide değerler kendiliğinden normale döner.
Hipertiroidi tedavisi
Hipertiroidide amaç yüksek hormon düzeyini düşürmektir ve birkaç yol vardır. Tedavi yaş, neden, belirtiler ve genel sağlığa göre seçilir.
- Antitiroid ilaçlar: Metimazol (Tapazole) ve propiltiourasil (PTU) tiroidin hormon üretme yeteneğini engeller ve en sık kullanılan tedavidir; tiroid işlevini genellikle iki-üç ay içinde kontrol altına alır.
- Beta blokerler: Hızlı kalp atışı, sinirlilik ve titreme gibi belirtileri hafifletir ama kandaki hormon düzeyini değiştirmez. Bu yüzden genellikle başka bir tedaviyle birlikte kullanılır.
- Radyoaktif iyot (RAI): Ağızdan alınır, tiroid hücrelerini hedef alıp yok eder ve hipertiroidiyi kalıcı olarak çözer. Sık görülen bir sonucu ise şudur: bu yöntem hipertiroidiyi düzeltir ama genellikle hipotiroidiye yol açtığı için ömür boyu levotiroksin gerektirir.
- Cerrahi: Tiroidin tamamının ya da bir kısmının alınmasıdır ancak yaygın bir tedavi değildir.
Gebelik planlayanlar için tedavi seçimi ayrı bir önem taşır. Antitiroid ilaçlar, gebeyseniz, gebelik düşünüyorsanız veya emziriyorsanız yararlı ve güvenli bir seçenek olabilir. Bu tür durumlarda karar mutlaka hekimle birlikte verilmelidir.
Tedavi Edilmezse Ne Olur?
Her iki tablo da tedaviyle iyi seyreder, ama ihmal edilirse ciddi sonuçlar doğurabilir. Hipotiroidi tarafında, tedavi edilmezse kalp hastalığı, guatr, gebelik sorunları ve nadir görülen ama hayatı tehdit eden miksödem koması gibi komplikasyonlara yol açabilir.
Hipertiroidi tarafında ise Graves hastalığına bağlı göz sorunları görülebilir. Daha ağır bir tablo da tiroid fırtınasıdır: yetersiz tedavi edilen hipertiroidi tiroid fırtınasına neden olabilir ve enfeksiyon, yaralanma ya da ameliyat gibi stres etkenleri bunu tetikleyebilir.
Ne Zaman Sağlık Profesyoneline Başvurmalı?
Yukarıdaki belirtiler haftalar içinde yerleşiyor veya günlük yaşamınızı etkiliyorsa bir hekime başvurup tiroid testi istemek mantıklı olur. Belirtiler yaygın olsa ve başka nedenlerle de ortaya çıkabilse de, bunları bir hekime kontrol ettirmek önemlidir.
Bazı durumlar ise beklemeye gelmez. Özellikle hipertiroidide çok hızlı ya da düzensiz kalp atışı, şiddetli nefes darlığı, yüksek ateşle birlikte ajitasyon veya bilinç bulanıklığı acil değerlendirme gerektirir; bu tablo tiroid fırtınasının işareti olabilir. Böyle bir durumda vakit kaybetmeden acil servise gidilmelidir.
Sıkça Sorulan Sorular
Hipotiroidi tamamen geçer mi?
Çoğu kalıcı hipotiroidide ilaç ömür boyu kullanılır. Ancak subklinik tabloda değerler kendiliğinden normale dönebilir; bu nedenle hekim önce izlemeyi tercih edebilir.
Levotiroksini neden aç karnına almam söyleniyor?
İlacın emilimi mideye alınan başka şeylerden etkilendiği için genellikle sabah aç karnına önerilir. Kullanım şeklini ve zamanlamasını size reçete eden hekimin yönlendirmesine göre uygulayın.
Antitiroid ilaç kullanınca belirtiler ne zaman düzelir?
Belirtilerde iyileşme genellikle günler ile haftalar içinde başlar, tiroid işlevinin kontrol altına alınması ise birkaç ayı bulabilir.
“Doğal” veya bitkisel ürünler tiroid tedavisinin yerini tutar mı?
Bir ürünün doğal olması güvenli veya etkili olduğu anlamına gelmez. Kanıtlanmış tedavi hipotiroidide hormon yerine koyma, hipertiroidide ise hormon üretimini azaltan yaklaşımlardır; takviyeleri denemeden önce hekiminize danışın.
Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır, derlenerek hazzırlanmıştır tanı veya tedavi yerine geçmez, sağlığınızla alakalı tüm konularda mutlaka doktorunuza danışın.
