Vertigo, ortalığın ya da kendinizin döndüğü, sallandığı hissidir. NHS Inform’a göre vertigo bir hastalık değil, bir belirtidir; sizin ya da çevrenizin hareket ettiği veya döndüğü hissidir ve zar zor fark edilir olabileceği gibi dengeyi korumayı ve günlük işleri zorlaştıracak kadar şiddetli de olabilir. Yani “baş dönüyor” dediğinizde altta yatan farklı nedenler olabilir. En sık karşılaşılan nedeni ve evde neler yapılabileceğini aşağıda bulacaksınız.
Vertigo neden olur?
Dengeyi düzenleyen sistemin büyük bölümü iç kulakta bulunur. Dengeyi etkileyen iç kulak sorunları vertigonun en yaygın nedenidir; nadiren beynin belirli bölgelerini etkileyen durumlar da vertigoya yol açabilir.
Sık görülen nedenler arasında şunlar sayılır: baş hareketleriyle tetiklenen benign paroksismal pozisyonel vertigo (BPPV), migren, iç kulak enfeksiyonu olan labirentit ya da vestibüler nörit, kalıcı postural-perseptüel baş dönmesi (PPPD) ve Ménière hastalığı.
Bunların içinde en yaygın olanı BPPV’dir. BPPV, otokonya adı verilen küçük kalsiyum kristallerinin iç kulaktaki utrikül üzerindeki normal yerlerinden koparak gevşemesiyle oluşur; kristaller yerinden çıktığında iç kulağın sıvı dolu boşluklarında, başın dönüşünü algılayan yarım daire kanallarında serbestçe dolaşabilir. Baş hareket edince bu kristaller kanal içinde kayar, beyne yanlış sinyal gider ve dünya dönüyormuş hissi doğar.
Kristallerin neden gevşediği her zaman bilinmez. BPPV herkeste görülebilir ancak en sık 50 yaş ve üzeri yetişkinlerde ortaya çıkar; bu yaş aralığındaki insanların yaklaşık yarısı yaşamları boyunca en az bir BPPV atağı geçirir. Yaşla birlikte iç kulaktaki aşınma en bilinen faktördür.
Belirtiler neye benzer?
Vertigonun ayırt edici özelliği ani ve dönme hissidir. Vertigo ana belirtidir; hafif veya şiddetli olabilir ve bir dakikaya kadar sürebilir, ayrıca uzanınca ya da uzanır konumdan doğrulunca ortaya çıkabilir. BPPV’de ataklar tipik olarak kısadır ve harekete bağlıdır.
Birinci basamak çalışmalarına dayanan bir kaynak belirtileri şöyle sıralıyor: BPPV’de sersemlik, dengesizlik, denge kaybı, bulanık görme, bulantı ve kusma görülebilir; işitme kaybı veya kulak çınlaması olmadan ortaya çıkar, belirtilere genellikle anormal ritmik göz hareketleri (nistagmus) eşlik eder ve belirtiler sıklıkla 10 ila 30 saniye sürer.
Süre kişiden kişiye değişebilir. Bazı hastalarda vertigo birkaç dakika sürebilir, dengesizlik ve bulantı ise birkaç saat devam edebilir; her atağın ortalama süresi iki hafta olmakla birlikte hastaların üçte biri bir aydan uzun süren dönemlerden söz eder.
BPPV’yi diğer nedenlerden ayıran ipucu
Burada sık yapılan bir yanlışı düzeltmekte fayda var: sürekli, hareketten etkilenmeyen baş dönmesini otomatik olarak BPPV sanmak. BPPV, harekete ya da pozisyon değişikliğine bağlı olmayan sürekli bir baş dönmesi yapmaz. Sürekli dönme, işitme kaybı, çift görme ya da konuşma bozukluğu gibi belirtiler farklı bir nedeni işaret edebilir. Bu tür ek belirtileriniz varsa hekiminizle konuşmalısınız, çünkü başlangıçta başka bozukluklar BPPV ile karıştırılabilir.
Evde uygulanabilen baş etme yöntemleri
BPPV kaynaklı vertigoda ilk tedavi seçeneği ilaç değil, kristalleri yerine taşımayı hedefleyen manevralardır. Kanalit repozisyon işlemi olan Epley manevrası önerilen birinci basamak tedavidir; bir dizi baş hareketiyle yerinden oynamış otokonyayı arka kanaldan çıkarıp artık belirti yaratmayacağı utriküle geri yönlendirir.
Ev tipi Epley manevrası bu amaçla geliştirilmiştir. Ev Epley manevrası, BPPV belirtilerini tedaviye yardımcı olan bir egzersiz türüdür ve bu egzersizi evde yapabilirsiniz. Ancak burada önemli bir güvenlik sınırı vardır: manevra herkes için uygun değildir.
Johns Hopkins’in uyarısı açık: hareket kabiliyetini kısıtlayan sağlık sorunları olan kişiler ev Epley manevrasını güvenle yapamayabilir; bunlar arasında boyun veya sırt hastalığı, damar hastalıkları ve retina dekolmanı sayılır, bu yüzden egzersizin sizin için güvenli olup olmadığını sağlık hizmeti sağlayıcınıza sormalısınız. Ayrıca manevra sırasında vertigonuz kötüleşirse rahatlamak adına yanınızda birinin bulunması yararlı olabilir.
Neden önce bir uzmana danışmak gerektiğini gösteren nadir ama ciddi bir örnek var. Bir vaka raporunda 77 yaşında bir kadın hasta klinik olarak BPPV tanısı aldıktan sonra Epley manevrası uygulanmış, manevranın hemen ardından şiddetli bulantı, kusma ve görme değişiklikleri gelişmiş ve acil çekilen beyin BT anjiyografisi oksipital lobda akut kanama göstermiştir. Bu istisnai bir olaydır, ancak özellikle ileri yaş ve damar riski olanlarda manevranın hekim gözetiminde yapılmasının nedenini anlatır.
Kendi kendine uygulamanın etkisi de klinikte yapılana göre daha düşüktür. Bir çalışma protokolüne göre Epley manevrasının bir uzman tarafından muayenehanede uygulanması durumu tedavi etmede yüzde 90 başarı oranı verirken, evde uygulanması çok daha az başarılıdır. Bu nedenle önce doğru tanı, sonra doğru uygulama önerilir.
Atak sırasında ve günlük yaşamda pratik adımlar
Manevraya girmeden, atakları yönetmeye ve düşme riskini azaltmaya yönelik şu adımlar güvenli sayılır:
- Yataktan yavaş kalkın. Evde düşmeleri önlemek için yataktan yavaşça çıkın ve yukarı bakmayı gerektiren ev işlerinden kaçının.
- Hareketten büsbütün kaçmayın. Doğal biçimde hareket etmeye dönmek ve belirli hareket ya da pozisyonlardan kaçınmayı bırakmak sistemin daha hızlı normale dönmesine yardımcı olur.
- Riskli işleri erteleyin. İşinizde kendinize ya da başkalarına risk oluşturabilecek durumlarda, örneğin merdiven kullanıyor, ağır makine çalıştırıyor veya araç kullanıyorsanız işvereninize durumu bildirmelisiniz.
Örneğin sabah yataktan aniden doğrulunca birkaç saniyelik dönme yaşayan biri, bir süre yan yatarak ve gövdesini kaldırarak yavaşça oturur, ardından ayağa kalkmadan önce birkaç saniye bekleyebilir. Bu, atağın şiddetini ve düşme olasılığını azaltan basit bir alışkanlıktır.
Manevranın işe yaraması ne kadar olası?
BPPV çoğu durumda tedaviye iyi yanıt verir. BPPV tedavi edilebilir bir durumdur ve manevralar ile egzersizler vertigoyu belirgin biçimde azaltabilir; çoğu kişi bu manevralarla iyileşir. Bir hasta broşürüne göre Epley ve Semont manevraları BPPV tedavisinde eşit derecede etkilidir ve yaklaşık yüzde 95 oranında iyileşme sağlar.
Manevra ilk seferde işe yaramazsa umutsuzluğa kapılmaya gerek yok. İlk tedavi işe yaramazsa bir hafta kadar sonra tekrarlanan bir seansta işe yaraması için hâlâ iyi bir şans vardır ve belirtiler ileride tekrar ederse manevra yinelenebilir.
Ne zaman sağlık profesyoneline başvurmalı?
Vertigo çoğu zaman iyi huyludur, ancak bazı durumlar ivedi değerlendirme gerektirir. Beynle ilgili nedenler daha nadir olsa da ciddidir: daha az sıklıkta vertigo, beynin belirli bölgelerini etkileyen inme, multipl skleroz veya beyin tümörü gibi durumlardan kaynaklanabilir.
Şu durumlarda hekime başvurun:
- Sürekli, harekete bağlı olmayan baş dönmesi, koordinasyon bozukluğu veya ek nörolojik belirtiler varsa. BPPV sürekli baş dönmesi yapmadığından bu tür ek belirtilerde hekiminizle konuşmalısınız.
- Belirtileriniz verilen önerilere rağmen geçmiyorsa; bu durumda GP’niz sizi yerel vestibüler denge servisine yönlendirebilir.
- İşitme kaybı, kulak çınlaması, yüksek ateş gibi ek belirtiler eşlik ediyorsa.
Araç kullanımı konusunda da güvenlik uyarısı vardır: DVLA, ani, beklenmedik ve iş göremez hale getiren baş dönmesi atakları yaşıyorsanız araç kullanmayı bırakmanızı önerir. Bu İngiltere’ye ait bir düzenleme olsa da mantığı evrenseldir; kontrol edilemeyen ani vertigo direksiyon başında tehlikelidir.
Sıkça sorulan sorular
Baş dönmesi kendiliğinden geçer mi?
BPPV bazen kendiliğinden düzelebilir. Kendiliğinden geçebilir; geçmezse basit bir muayenehane işlemi belirtileri hafifletmeye yardımcı olabilir, ancak tedavi edilmezse ataklar tekrar edebilir.
İç kulak tek başına vertigonun tek nedeni mi?
Hayır. İç kulak en yaygın nedendir, ancak migren, iç kulak enfeksiyonları, Ménière hastalığı ve nadiren beyin kaynaklı durumlar da rol oynayabilir. İç kulak sorunları en yaygın nedendir, ancak beynin bazı bölgelerindeki sorunlar da vertigoya yol açabilir.
Epley manevrasını videodan bakıp tek başıma yapabilir miyim?
Önce tanının doğrulanması önerilir; her baş dönmesi BPPV değildir ve manevra bazı kişiler için uygun değildir. Boyun, sırt ya da damar hastalığı gibi durumlar manevrayı güvensiz kılabilir; bu yüzden uygun olup olmadığını sağlık hizmeti sağlayıcınıza sorun.
Manevra bir kez işe yaramazsa ne yapmalıyım?
Bu sık görülür ve tekrar denenebilir. İlk tedavi işe yaramazsa bir hafta kadar sonra tekrarlanan bir seansta işe yaraması için hâlâ iyi bir şans vardır.
Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır, tanı veya tedavi yerine geçmez, mutlaka bir sağlık profesyoneline danışın.
