Kansızlık, yani anemi, kanınızdaki sağlıklı kırmızı kan hücresi ya da hemoglobin miktarının normalin altına düşmesiyle ortaya çıkar. NIH bünyesindeki NHLBI’ye göre anemi, kanınızın normalden daha az kırmızı kan hücresi veya hemoglobin içermesi durumunda ortaya çıkan yaygın bir sorundur. Peki bu neden önemli? Hemoglobin, kırmızı kan hücrelerinin içinde bulunan demir açısından zengin bir proteindir ve akciğerlerden aldığı oksijeni tüm organ ve dokulara taşır. Bu taşıma sistemi zayıfladığında dokular yeterli oksijen alamaz; yorgunluk, halsizlik ve nefes darlığı gibi belirtiler de buradan doğar.
Anemi tek bir hastalık değil, farklı sebeplerin ortak sonucudur. En sık görülen tipi demir eksikliğine bağlı olandır, ama tabloyu doğru anlamak için türlere ve nedenlere bakmak gerekir.
Kansızlık nedir ve tanı nasıl konur?
Tıbbi tanı bir kan testine dayanır. Dünya Sağlık Örgütü’ne (WHO) göre anemi, kadınlarda hemoglobin düzeyinin 12,0 g/dL, erkeklerde 13,0 g/dL altında olması olarak tanımlanır. Bu eşikler mutlak değildir; normal hemoglobin dağılımı yalnızca cinsiyete göre değil, etnik köken ve fizyolojik duruma göre de değişir ve yaşa göre yeni alt sınırlar önerilmiştir. Yani tek bir sayıya bakıp kendi kendinize tanı koymak yanıltıcı olabilir.
Değerlendirmede kullanılan temel test tam kan sayımıdır. Damardan alınan bir kan örneğiyle tam kan sayımı yapılır ve örnekteki farklı kan hücresi tipleri ölçülür. Demir eksikliği araştırılırken ek bir parametreye daha bakılır: demir depolayan bir protein olan ferritin de test edilebilir. Ferritin düşükse demir depolarının azaldığı anlaşılır; bu yüzden hemoglobin henüz normal görünse bile ferritin erken bir uyarı sinyali verebilir.
Aneminin farklı tipleri
Kırmızı kan hücrelerinin boyutu, aneminin nedenini ayırmada yol gösterir. Mikrositik anemide hücreler yeterli hemoglobin içermediği için normalden küçüktür; bu tablo demir eksikliği, talasemi ve sideroblastik anemide görülür, ayrıca kronik hastalık anemisinde de ortaya çıkabilir. Buna karşılık bazı anemiler kalıtsaldır. Talasemide vücut daha az hemoglobin üretir, bu da küçük kırmızı kan hücrelerine ve anemiye yol açar. Türkiye’de talasemi ve orak hücre gibi kalıtsal kan hastalıkları belirli bölgelerde daha sık görüldüğü için, evlilik öncesi hemoglobinopati taraması yasal bir uygulamadır.
Belirtileri: Vücut oksijen açığını nasıl gösterir?
Belirtiler çoğu zaman sinsi başlar. Anemi yavaş geliştiğinde belirtiler genellikle belirsizdir; yorgunluk, halsizlik, nefes darlığı, baş ağrısı ve egzersiz kapasitesinde azalma gibi. İnsanlar bu şikâyetleri sıklıkla yoğun tempoya ya da uykusuzluğa bağlar, bu da tanının gecikmesine yol açabilir.
Sık karşılaşılan belirtiler şunlardır:
- Yorgunluk, halsizlik, soluk cilt, nefes darlığı, baş dönmesi ve baş ağrısı
- Kalp çarpıntısı; yorgunluk, nefes darlığı ve çarpıntı gibi belirtilerle doktora başvurulması önerilir
- Demir eksikliğinde daha az bilinen bir belirti olarak kafanın içinde çınlama, uğultu ya da tıslama sesi duyma (kulak çınlaması)
Tedavi edilmediğinde tablo ağırlaşabilir. Uzun süre tanı konmaz veya tedavi edilmezse anemi çoklu organ yetmezliğine yol açabilir ve kronik anemide en sık etkilenen sistem kardiyovasküler sistemdir. Bu, hafif kansızlığın herkeste acil tehlike anlamına geldiği değil, ihmal edilmemesi gerektiği anlamına gelir.
Nedenleri: Kansızlık neden gelişir?
Anemi üç ana mekanizmayla açıklanabilir: yeterince kırmızı kan hücresi üretilememesi, hücrelerin fazla yıkılması ya da kan kaybı. Demir eksikliği dünya genelinde aneminin en yaygın nedenlerinden biridir; yaklaşık 1,24 milyar vaka bununla ilişkilidir.
Kan kaybı özellikle önemlidir çünkü çoğu zaman fark edilmez. Adet kanamalarının fazla olması, peptik ülser, hemoroit ya da kolon kanseri gibi kronik kan kaybı, zamanla demir eksikliğine yol açabilir. Bu yüzden özellikle erkeklerde ve menopoz sonrası kadınlarda açıklanamayan demir eksikliği, altta yatan bir sindirim sistemi sorununu araştırmayı gerektirir.
Bir başka önemli nokta beslenme kaynaklı eksikliklerdir. Demir, B12 vitamini veya folik asit (folat) gibi kırmızı kan hücresi yapımı için gerekli besinlerin eksikliği anemiye yol açar ve bu durum gebelerde sıktır. Kronik hastalıklar da tabloyu tetikleyebilir: Bazı kronik hastalıklarda anemi görülebilir; otoimmün hastalıklar, iltihabi bağırsak hastalığı, böbrek hastalığı, karaciğer hastalığı ve tiroit hastalığı bunlar arasındadır.
Kimlerde risk daha yüksek? Adet dönemindeki ve gebelikteki kadınlar, yeterli demir veya belirli vitaminleri alamayanlar ve bazı ilaç ya da tedavileri kullananlar anemi açısından daha yüksek risk altındadır.
Beslenme ve demir emilimini artırma yolları
“Doğal tedavi yolları” arayan okurların en çok merak ettiği konu beslenmedir. Burada net bir uyarı gerekir: beslenme değişikliği, altta yatan neden bulunmadan tek başına bir tedavi planı değildir. Demir eksikliği anemisi çoğunlukla kan kaybı ya da gebelik nedeniyle demir eksikliğinden kaynaklanır ve demir tabletleri ile demir açısından zengin gıdalarla tedavi edilir. Yani beslenme, tıbbi değerlendirmenin yerine değil, yanında ilerler.
Demir emilimini artırmaya yönelik, güvenilir kaynaklara dayanan pratik ipuçları şunlardır:
- C vitamini ile birlikte alın: Portakal suyu gibi C vitamini içeren bir kaynak demir emilimini artırır.
- Emilimi azaltan içeceklere dikkat: Süt, çay, kahve ve bazı ilaçlar demir emilimini azaltır; bunlar demir kaynağıyla aynı anda alınmamalıdır.
- Aynı anda antasit kullanmayın: Mide yanmasını hızlıca geçiren ilaçlar vücudun demir almasını engelleyebilir, bu nedenle antasitler demirden ayrı zamanda alınmalıdır.
Yaygın bir yanlış, demir takviyesine başlayınca kısa sürede düzelme beklemektir. Gerçek şu: Demir eksikliği bir gecede giderilemez; depoları doldurmak için takviyeler aylarca sürebilir. Yine de iyileşme hissi genelde erken başlar. Çoğu kişi tedavinin yaklaşık bir haftasından sonra kendini daha iyi hissetmeye başlar.
Örneğin, ferritini düşük çıkan ve doktoru tarafından demir takviyesi önerilen bir kişi, hafta içinde daha enerjik hissedebilir; ancak hemoglobin ve demir depolarının normale dönmesi haftalar alır. Bu yüzden takviyeyi kendi kararınızla erken bırakmak eksikliğin geri gelmesine yol açabilir.
Ne zaman sağlık profesyoneline başvurmalı?
Kansızlık şüphesinde ilk adım kendi kendine takviyeye başlamak değil, tanıyı doğrulatmaktır. Anemiden şüphelenen herkesin, nedeni belirlemek ve belirtileri sistematik biçimde tedavi etmek için bir hekime başvurması gerekir.
Aşağıdaki durumlarda gecikmeden bir sağlık kuruluşuna gitmek önemlidir:
- Sürekli yorgunluk, nefes darlığı veya çarpıntı; bu tür belirtilerde doktora başvurulmalı, basit bir kan testi genellikle tanıyı doğrulayabilir
- Erkeklerde ya da kadınlarda menopoz sonrası açıklanamayan demir eksikliği; bu durum peptik ülser ya da kolon kanseri gibi bir kronik kan kaybı kaynağının araştırılmasını gerektirir
- Bayılma, göğüs ağrısı ya da hızla nefes darlığı gibi ağır belirtiler; ağır anemi kalp yetmezliği, bayılma ve ölüme yol açabilir
Çocuklar, gebeler, emziren anneler, yaşlılar ve düzenli ilaç kullananlar için değerlendirme mutlaka bir hekim tarafından yapılmalıdır. Takviyelerin bir başka güvenlik boyutu da saklama koşuludur: demir takviyesi tabletleri çocukların ulaşamayacağı yerde saklanmalıdır.
Sıkça Sorulan Sorular
Kansızlığın en sık nedeni nedir?
Dünya genelinde en yaygın neden demir eksikliğidir. Demir eksikliği anemisi aneminin en sık görülen tipidir. Bunun altında sıklıkla fazla adet kanaması, gebelik ya da sindirim sisteminden kronik kan kaybı yatar.
Demir tabletlerini nasıl almalıyım?
Kişisel doz önerisi hekiminize aittir; ancak genel emilim ilkeleri bellidir. Demir C vitaminiyle daha iyi emilir, süt-çay-kahve ile emilimi azalır. Yan etki olasılığını azaltmak için tabletleri yemekle ya da hemen sonrasında almayı deneyebilir, yan etki olsa bile tedaviyi sürdürmek gerekir.
Demir takviyesi ne kadar süre kullanılır?
Süreyi hekiminiz belirler. Yol gösterici bir örnek olarak, kan testi kırmızı kan hücresi sayısını düşük gösterirse demir tabletleri önerilir ve yaklaşık 6 ay kullanılması gerekebilir. Ayrıca hemoglobin normale döndükten sonra depoları doldurmak için tedavi genellikle üç ay daha sürdürülür.
Beslenmeyle kansızlığı tek başına düzeltebilir miyim?
Beslenme destekleyicidir, ama tek başına bir tedavi planı değildir. Eksiklik belirginse takviye gerekebilir ve önemlisi altta yatan neden bulunmalıdır. Takviyeler kan demir düzeyini yükseltmezse anemi büyük olasılıkla kanamaya ya da demir emilim sorununa bağlıdır ve nedenin bulunup tedavi edilmesi gerekir.
Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır, tanı veya tedavi yerine geçmez, mutlaka bir sağlık profesyoneline danışın.
